Highlight

• ในกรณีที่ประชาชนเห็นว่า องค์กรของรัฐไม่ดำเนินการในเรื่องใดที่รัฐธรรมนูญบัญญัติให้เป็น “หน้าที่ของรัฐ” และเป็นการดำเนินการเพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ประชาชนโดยตรง ประชาชนและชุมชนย่อมมีสิทธิที่จะ “ติดตามและเร่งรัด” ให้รัฐดำเนินการ รวมตลอดทั้ง “ฟ้องร้องหน่วยงานของรัฐ” ที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดให้ประชาชนหรือชุมชนได้รับประโยชน์นั้นตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ

รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันได้บัญญัติเกี่ยวกับ “สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย” ไว้อย่างกว้างขวาง ในมาตรา 25 ในการให้หลักประกันสิทธิและเสรีภาพแก่ประชาชน โดยให้ถือว่าประชาชนเป็น “ผู้ทรงสิทธิตามรัฐธรรมนูญต่อรัฐ” การใช้สิทธิหรือเสรีภาพใดที่รัฐธรรมนูญให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ หรือให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ แม้ยังไม่มีการตรากฎหมายนั้นขึ้นใช้บังคับ แต่บุคคลหรือชุมชนย่อมสามารถใช้สิทธิหรือเสรีภาพนั้นได้ โดยมีสิทธิเรียกร้องให้รัฐกระทำการตามที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อประชาชนส่วนรวมได้ด้วย และในมาตรา 51 ได้ให้หลักประกันว่า ในกรณีที่ประชาชนเห็นว่า องค์กรของรัฐไม่ดำเนินการในเรื่องใดที่รัฐธรรมนูญบัญญัติให้เป็น “หน้าที่ของรัฐ” และเป็นการดำเนินการเพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ประชาชนโดยตรง ประชาชนและชุมชนย่อมมีสิทธิที่จะ “ติดตามและเร่งรัด” ให้รัฐดำเนินการ รวมตลอดทั้ง “ฟ้องร้องหน่วยงานของรัฐ” ที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดให้ประชาชนหรือชุมชนได้รับประโยชน์นั้นตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ

โดยการใช้สิทธิดังกล่าวของประชาชนสามารถดำเนินการได้ตามขั้นตอนที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2561 มาตรา 45 บัญญัติให้บุคคลหรือชุมชนซึ่งเป็นผู้ได้รับประโยชน์โดยตรงจากการทำหน้าที่ของรัฐ ตามหมวด 5 หน้าที่ของรัฐ และได้รับความเสียหายจากการไม่ปฏิบัติหน้าที่ของรัฐ หรือการปฏิบัติหน้าที่ไม่ถูกต้องครบถ้วนหรือล่าช้าเกินสมควร ย่อมมีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยได้ ตามขั้นตอนต่อไปนี้

1. บุคคลหรือชุมชนใช้สิทธิร้องขอให้รัฐจัดให้ตนหรือชุมชนได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติหน้าที่ของรัฐตามรัฐธรรมนูญผ่านหน่วยงานผู้มีหน้าที่รับผิดชอบ

2. หากหน่วยงานรัฐปฏิเสธการดำเนินการ ปฏิบัติหน้าที่ไม่ถูกต้อง หรือไม่ดำเนินการภายใน 90 วันนับแต่ วันที่ได้รับการร้องขอ บุคคลหรือชุมชนมีสิทธิโต้แย้งการกระทำดังกล่าวเป็นหนังสือต่อหน่วยงานนั้นภายใน 30 วันนับแต่วันที่ทราบหรือวันที่ได้รับแจ้งหรือถือว่าได้รับแจ้ง

3. พร้อมกันนั้น ประชาชนสามารถยื่นคำร้องต่อผู้ตรวจการแผ่นดินว่า หน่วยงานรัฐดังกล่าวมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องครบถ้วนตามหน้าที่ของรัฐตามรัฐธรรมนูญภายใน 30 วันนับแต่วันที่มีหนังสือโต้แย้งตามข้อ 2 หากผู้ตรวจการแผ่นดินเห็นว่าหน่วยงานรัฐปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญถูกต้องครบถ้วนแล้ว ก็จะแจ้งให้ผู้ร้องและหน่วยงานของรัฐทราบ แต่หากผู้ตรวจการแผ่นดินเห็นว่าหน่วยงานของรัฐยังมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องครบถ้วน ก็จะต้องเสนอเรื่องให้คณะรัฐมนตรีทราบถึงการกระทำดังกล่าว

4. ในกระบวนการพิจารณาความเห็นของผู้ตรวจการแผ่นดิน คณะรัฐมนตรีอาจมอบหมายให้คณะกรรมการหรือหน่วยงานใดเป็นผู้พิจารณาและเสนอความเห็นเพื่อประกอบการพิจารณาของคณะรัฐมนตรีก็ได้ หลังจากได้พิจารณาความเห็นทั้งหมดแล้ว คณะรัฐมนตรีจึงสั่งการตามที่เห็นสมควร เมื่อคณะรัฐมนตรีสั่งการเป็นประการใดแล้ว ให้แจ้งให้บุคคลหรือชุมชนทราบ

5. หากบุคคลหรือชุมชนเห็นว่าการสั่งการของคณะรัฐมนตรียังมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องครบถ้วนตามรัฐธรรมนูญ หมวด 5 หน้าที่ของรัฐ บุคคลหรือชุมชนก็สามารถยื่นคำร้องขอให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยได้ภายใน 30 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง ในระหว่างการพิจารณาคดีตามมาตรานี้ หน่วยงานของรัฐยังต้องปฏิบัติตามมติคณะรัฐมนตรีไปก่อนจนกว่าศาลรัฐธรรมนูญจะมีคำวินิจฉัย โดยศาลรัฐธรรมนูญจะต้องวินิจฉัยคดีให้แล้วเสร็จภายใน 120 วันนับแต่วันได้รับคำร้อง

ซึ่งในการพิจารณาวินิจฉัยกรณีที่ประชาชนหรือชุมชนยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญในกรณีที่หน่วยงานของรัฐไม่ทำหน้าที่ตามที่รัฐธรรมนูญได้บัญญัติไว้ เป็นหนึ่งในพันธกิจหลักของศาลรัฐธรรมนูญในการเป็นหลักประกันด้านการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เพื่อให้ประชาชนหรือชุมชนได้รับประโยชน์ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายได้บัญญัติไว้